„W sobotę 17 kwietnia br. od samego rana, bo już od godz. 8 rozpoczął się w Zakopanem niezwykły ruch” – tak relacjonował Głos Nauczycielski podniosły moment uruchomienia działalności Sanatorium ZPNSP na Ciągłówce. „Dorożki obciążone walizkami jadą wśród deszczu i błota wszystkiemi ulicami ku jednemu punktowi – ku Sanatorjum” (pisownia oryginalna) – pisał Głos (nr 9 z 25 kwietnia 1926 r.).
Na zdjęciu: Kuracjuszki na tarasie Sanatorium Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych w Zakopanem, lata 1926-1930 (fot. NAC)
Działo się to 17 kwietnia 1926 r. – 100 lat temu. A dorożki wiozły do Sanatorium Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych (taka była ówczesna nazwa ZNP) chorych na gruźlicę nauczycieli tymczasowo umieszczonych w willach zakopiańskich i czekających na oddanie do użytku „własnego domu sanatoryjnego” (wszystkie cytaty za GN nr 9 z 25 kwietnia 1926 r., „Sanatorjum Związku PNSP rozpoczęło służbę…”).
„W ciągu kilku godzin przeprowadziło się 79 osób” – informował Głos. W dalszych dniach dołączyli do nich kolejni kuracjusze, w tym przebywający w związkowym „Domu Zdrowia”, niewielkiej willi, która nie mogła pomieścić wszystkich potrzebujących leczenia. Nowo wybudowane sanatorium mogło przyjąć ponad pięć razy więcej chorych. Kiedy numer GN z 25 kwietnia 1926 r. trafił do druku, w nowej lecznicy przebywało już 140 osób.
Jedyne takie sanatorium
Związkowe sanatorium przeciwgruźlicze w Zakopanem zostało wybudowane ze składek nauczycielskich w odpowiedzi na plagę tamtych czasów – zwaną suchotami lub chorobą płucną. Było pierwszym w Europie, a nawet i na świecie sanatorium przeciwgruźliczym, które powstało dzięki ofiarności członków związku zawodowego.
Do dziś jest to powód do dumy dla związkowców z ZNP. Zresztą sam obiekt przetrwał do naszych czasów – obecnie działa jako Nauczycielskie Centrum Wypoczynkowo-Rehabilitacyjne ZNP.
Od poświęcenia do otwarcia
Uroczyste poświęcenie gmachu miało miejsce 3 listopada 1925 r. – w trzecim dniu VII Zjazdu Delegatów Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Na uroczystość do Zakopanego przybyli goście honorowi – prezydent RP Stanisław Wojciechowski, minister oświecenia publicznego Stanisław Grabski, były premier, a wówczas wicemarszałek Sejmu Jędrzej Moraczewski, i wielu innych notabli.
Poświęcenia dokonał ks. Jan Humpola, kapelan prezydenta RP. 100 lat później, 13 listopada 2025 r., Związek Nauczycielstwa Polskiego zorganizował w Zakopanem uroczystość upamiętniającą jubileusz powstania tego niezwykłego obiektu.
Jednak od poświęcenia gmachu w listopadzie 1925 r. do jego udostępnienia pierwszym pacjentom upłynęło jeszcze kilka miesięcy. Dopiero w kwietniu 1926 r. udało się zakończyć wszystkie prace wykończeniowe i zgromadzić niezbędne wyposażenie. Uroczyste otwarcie zorganizowano 18 kwietnia, w samo południe.
Błogosławiona misja
„W oznaczonej godzinie zgromadzili się wszyscy pacjenci do wielkiej Sali jadalnej i rozsiedli się dookoła stołów” – relacjonował Głos nr 9/1926 w cytowanym już wyżej artykule „Sanatorjum Związku PNSP rozpoczęło służbę…”).
Na uroczystość przybyli goście z Zarządu Głównego Związku: prezes Stanisław Nowak, wiceprezesi Julian Smulikowski i Zygmunt Nowicki oraz członek ZG i skarbnik Związku Karol Makuch.
Obecny był, co oczywiste, dyrektor sanatorium Tadeusz Malicki, niestrudzony budowniczy tej lecznicy, który później kierował obiektem aż do wybuchu II wojny światowej. Dyrektorowi towarzyszyli m.in. lekarze, obecne były pielęgniarki. Ceremonia była krótka – kilka okolicznościowych przemówień i podziękowania dla Zarządu Głównego za podjęcie starań na rzecz wybudowania obiektu przekazane przez jedną z pacjentek „w imieniu leczącego się nauczycielstwa”.
„Sanatorjum rozpoczęło pełnienie swej błogosławionej misji, swej szczytnej i żmudnej służby nauczycielstwu szkół powszechnych” – podsumował Głos Nauczycielski (tamże).
Więcej na ten temat – w Głosie Nauczycielskim nr 16-17 z 22-29 kwietnia br.
(DK, GN)
