Ustanowienie Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich, rzeczników wojewódzkich i szkolnych oraz wprowadzenie ustawowego katalogu praw ucznia, wolności, obowiązków i kar – to najważniejsze propozycje zawarte w rządowym projekcie nowelizacji ustawy – Prawo oświatowe. Pierwsze czytanie projektu znalazło się w porządku obrad posiedzenia Sejmu, które rozpoczyna się we wtorek 28 kwietnia br. MEN chce, by proponowane rozwiązania zaczęły obowiązywać już w roku szkolnym 2026/2027.
„Pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2449) – uzasadnia Minister Edukacji” – taki punkt znalazł się w porządku obrad 56. posiedzenia Sejmu (28-30 kwietnia). Według harmonogramu obrad, posłowie mają zająć się projektem już we wtorek 28 kwietnia.
Nowelizacja jest dość obszerna i liczy 45 stron tekstu. Potocznie jest nazywana ustawą o prawach i obowiązkach ucznia, ale większość ministerialnych propozycji polega na wprowadzeniu zmian do istniejącej ustawy – Prawo oświatowe. W tej ustawie miałby znaleźć się nowy rozdział – 2a zatytułowany „Prawa, wolności i obowiązki uczniowskie oraz organy ochrony praw i wolności uczniowskich”.
>> Projekt ustawy znajduje się TUTAJ.
Skąd taka propozycja? MEN w uzasadnieniu projektu powołuje się na art. 30 Konstytucji RP, który stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela.
„Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych), a szkoła lub placówka to pierwsze miejsce, gdzie jednostka mierzy się z hierarchiczną podległością, nierzadko wobec władzy publicznej, będąc szczególnie narażoną na naruszenia z uwagi na wiek i nieznajomość prawa” – czytamy w uzasadnieniu projektu.
„To zatem kluczowe, aby już od wieku dziecięcego propagować wśród uczniów idee ich praw, wolności i obowiązków, a także pokazywać im, jak prawo działa w praktyce przez bezpośrednie przełożenie na nich samych” – wskazuje resort edukacji.
I dalej: „Z uwagi na hierarchiczną podległość ucznia w środowisku oświatowym jest możliwe naruszanie jego praw lub wolności, nawet nieintencjonalne. O istnieniu tego zjawiska świadczy chociażby założenie w ostatnich latach szeregu organizacji pozarządowych skupiających się na działalności na rzecz uczniów i ich praw (…)”.
Ministerstwo argumentuje, że obecnie brakuje „wyczerpującego katalogu praw i obowiązków uczniowskich na poziomie ustawy”. Zagadnienia te są regulowane w statutach szkół, co powoduje niejednolitość stosowanych rozwiązań.
„Celem niniejszego projektu ustawy jest uporządkowanie systemu praw i obowiązków uczniowskich przez zebranie ich w katalogi, wraz z doszczegółowieniem niektórych z nich oraz określeniem ustawowego trybu karania uczniów, jak również utworzenie systemu ochrony praw uczniowskich składającego się z Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich (ogólnokrajowego), 16 wojewódzkich rzeczników praw uczniowskich oraz szkolnych rzeczników praw uczniowskich” – to kolejny cytat z uzasadnienia.
Powołanie krajowego i wojewódzkich rzeczników będzie obligatoryjne. Szkolnymi rzecznikami staną się z mocy ustawy opiekunowie samorządu uczniowskiego. Dopuszczona zostanie też możliwość powoływania powiatowych i gminnych (miejskich) rzeczników praw uczniowskich.
Ponadto obowiązkowe stanie się powoływanie rad szkół lub placówek (obowiązek wejdzie w życie 1 września 2028 r., a procedurę powoływania rad tam, gdzie ich nie ma, trzeba będzie przeprowadzić do 31 października 2028 r.).
Tyle uzasadnienie…
Co dokładnie chce zrobić MEN?
O propozycjach resortu pisaliśmy niedawno w Głosie Nauczycielskim, po przyjęciu wspomnianej nowelizacji przez rząd (GN nr 14-15 z 8-15 kwietnia br. )
„Z dniem 1 września 2026 r. tworzy się Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich” – stanowi art. 8 projektu ustaw.
Krajowy Rzecznik Praw Uczniowskich będzie działać w Ministerstwie Edukacji Narodowej. Przy kuratoriach oświaty będą natomiast pracować wojewódzcy rzecznicy praw uczniowskich. W gminach i powiatach będzie można – jak wspomnieliśmy – powołać gminnych i powiatowych rzeczników, ale nie będzie to obowiązkowe. Natomiast na poziomie szkół mają funkcjonować szkolni rzecznicy (nauczyciele), będą oni jednocześnie opiekunami samorządu uczniowskiego (tam, gdzie samorząd funkcjonuje).
Krajowy rzecznik będzie m.in. przyjmować i rozpatrywać skargi na naruszenie praw uczniowskich składane w interesie publicznym, indywidualnym lub na rzecz osoby trzeciej.
Będzie mógł zbadać, nawet bez uprzedzenia, każdą sprawę na miejscu, organizować lub wspierać mediację; wystąpić z wnioskiem o uchylenie statutu szkoły, a nawet wydać zalecenia dyrektorowi szkoły (po ich uzgodnieniu z kuratorem oświaty).
„W sprawach uczniów Rzecznik współpracuje z Krajowym Rzecznikiem Praw Uczniowskich” – taki zapis znajdzie się w ustawach o Rzeczniku Praw Obywatelskich oraz o Rzeczniku Praw Dziecka.
Społeczność szkolna, czyli…
W ustawie – Prawo oświatowe pojawi się definicja społeczności szkolnej. Po co? Ponieważ zauważano, że obecnie brakuje „zdefiniowanej grupy osób, która łączyłaby wszystkie osoby uczestniczące w codziennym życiu szkoły”.
Do art. 4 zostanie więc dopisany punkt 20a: „(…) należy przez to rozumieć łącznie osoby, o których mowa w pkt 18-20, dyrektora niebędącego nauczycielem, o którym mowa w art. 62 ust. 2, oraz osoby zatrudnione na podstawie art. 15 ust. 2 i 5-6a”. Czyli według tej definicji społeczność szkolną tworzą nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni, rodzice, uczniowie, a jeśli są w szkole (placówce) osoby niebędące nauczycielami, zatrudnione do prowadzenia zajęć na podstawie art. 15, to również one.
Jeśli dyrektorem jest nienauczyciel, to także on zalicza się do społeczności szkolnej. Społeczności tej nie tworzą natomiast pozostali pracownicy (administracja i obsługa). Dlaczego? Nie wiadomo…
Prawa i wolności
Nowością jest skatalogowanie na poziomie ustawy praw i obowiązków ucznia oraz działań wychowawczych i kar (wspomniany już wyżej rozdział 2a w ustawie).
Katalog praw ucznia jest katalogiem otwartym – w szkolnych statutach będzie można te prawa uzupełnić lub rozszerzyć. Natomiast katalog obowiązków jest katalogiem zamkniętym. Dlaczego? MEN argumentuje, że każdy obowiązek jest jednocześnie ograniczeniem ludzkiego prawa lub wolności. Natomiast zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenie ludzkich praw lub wolności może nastąpić tylko w drodze ustawy.
„W związku z powyższym rozwiązaniem optymalnym spełniającym konstytucyjne wymagania i umożliwiającym jednolite stosowanie prawa w zakresie obowiązków uczniowskich w całym kraju jest wprowadzenie ustawowego katalogu zamkniętego obowiązków uczniowskich” – czytamy w uzasadnieniu.
Prawa uczniów ujęto w 17 punktach, do tego dochodzą wolności przysługujące uczniom – cztery punkty (opisano je w nowym art. 42a). I tak, uczeń będzie miał zagwarantowane prawo do poszanowania jego godności oraz praw i wolności z niej wynikających; do równego traktowania z innymi uczniami; do nauczania i wychowania opartych na metodach uznanych przez współczesne nauki pedagogiczne.
Kolejne prawo dotyczy poszanowania prywatności ucznia, w tym do ochrony wizerunku i do zachowania w poufności dotyczących go informacji na temat zdrowia, potrzeb rozwojowych i edukacyjnych, możliwości psychofizycznych, seksualności, orientacji seksualnej, pochodzenia rasowego lub etnicznego, poglądów politycznych, przekonań religijnych lub światopoglądowych.
Ustawa zagwarantuje uczniowi prawo posiadania na terenie szkoły „przedmiotów osobistych przy sobie lub przechowywania tych przedmiotów w miejscu do tego przeznaczonym”, określonym w statucie. Wyjątkiem będą przedmioty zagrażające bezpieczeństwu, a także alkohol, wyroby tytoniowe czy narkotyki.
Niedozwolone przedmioty będą odbierane i przechowywane w miejscu określonym w statucie szkoły, a po zakończeniu zajęć w danym dniu oddawane rodzicowi ucznia lub pełnoletniemu uczniowi (z wyjątkiem przedmiotów, których posiadanie jest zabronione na podstawie odrębnych przepisów).
Uczeń będzie miał również zagwarantowane m.in. prawo do kształtowania własnego stroju i wyglądu (z uwzględnieniem obowiązku noszenia stroju „zgodnego z ogólnie przyjętymi normami społecznymi”, takiego, który nie zawiera treści nawołujących do nienawiści, lub dyskryminacji innych osób lub sprzecznych z prawem), do uzyskania pomocy materialnej, bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, informacji dotyczących procesu nauczania i wychowania, do udziału w szkolnych wyborach, składania skarg i wniosków.
Jak zapisano w projekcie, uczniowi przysługuje wolność od wszelkich form przemocy, w tym psychicznej i cyberprzemocy; od dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu, a także wolność sumienia, wyznania i światopoglądu, słowa i uzewnętrzniania przekonań.
MEN przygotowało specjalną ankietę. Pyta o projekt ustawy o prawach i obowiązkach ucznia
Obowiązki i kary
Obowiązki ucznia opisano w dziewięciu punktach (nowy art. 42b). W tym katalogu mieści się m.in.: przestrzeganie przepisów prawa regulujących pracę i organizację szkoły (placówki), statutu szkoły i innych wewnętrznych aktów prawnych obowiązujących w niej; szanowanie praw i wolności pozostałych członków społeczności szkolnej oraz innych osób przebywających w szkole; zachowywanie się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi podczas zajęć, przerw w zajęciach, uroczystości, wyjść i wycieczek.
Obowiązkiem jest również dbanie o mienie szkoły. A także: uczęszczanie na zajęcia edukacyjne i przygotowywanie się do nich, szanowanie praw autorskich innych osób.
W projekcie określono katalog działań wychowawczych służących kształtowaniu postaw i zachowania uczniów. Są to uwagi ustne; pisemne informacje o zachowaniu; kontrakt wychowawczy; zobowiązanie do przeproszenia pokrzywdzonego; zobowiązanie do przywrócenia stanu poprzedniego; zobowiązanie do wykonania określonych prac porządkowych na rzecz szkoły.
Jeśli działania wychowawcze są niewystarczające, w grę wchodzą kary. Ich katalog obejmuje: upomnienie pisemne; naganę; naganę z ostrzeżeniem (wymierza je dyrektor); przeniesienie do innej szkoły (osoby objęte obowiązkiem szkolnym), skreślenie z listy uczniów (osoby nieobjęte obowiązkiem szkolnym). Dwie ostatnie kary wymierza kurator oświaty na wniosek dyrektora.
Według MEN dotychczasowe rozwiązanie polegające na uregulowaniu katalogu kar i procedur ich wymierzania w statutach szkół nie sprawdza się. Dlaczego?
„To podejście wydaje się być nieefektywne, ponieważ doprowadza do nakładania na uczniów kar niezgodnych z prawem wyższego rzędu, naruszających m.in. istotę prawa do nauki przez np. nakazanie opuszczenia sali lekcyjnej. Z tego względu zasadne zdaje się przeniesienie katalogu kar dla uczniów oraz procedury ich wymierzania na poziom ustawowy. To rozwiązanie zostało zaczerpnięte z przepisów o szkolnictwie wyższym, gdzie katalog kar dla studentów i procedura ich wymierzania są, co najmniej co do istoty, określone na poziomie ustawy” – napisano w uzasadnieniu ustawy.
Rady szkół obligatoryjne dopiero za dwa lata
Art. 80 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe otrzyma brzmienie: „W szkołach i placówkach działają rady szkół i placówek” (obecnie – mogą działać). Proces tworzenia rad, tam gdzie, ich nie ma, trzeba będzie przeprowadzić do 31 października 2028 r.
„W obecnym stanie prawnym tworzenie rad szkół lub placówek jest fakultatywne. Odsetek szkół lub placówek, gdzie zostały one powołane, jest niewielki. Tymczasem projektodawca dostrzega dużą wartość w tym, aby w szkole lub placówce działało gremium, w którym w równej liczbie zasiadają: uczniowie, rodzice i nauczyciele” – przekonuje MEN.
(DK, GN)
Fot. IStock