Wyniki PISA 2025 pokazały nie tylko poziom umiejętności matematycznych, rozumienia tekstu czytanego i rozumowania w naukach przyrodniczych. Oprócz testów umiejętności badanie objęło kwestionariusze kontekstowe – obowiązkowe dla uczniów i dyrektorów szkół. Dyrektorzy oceniali w nich zasoby placówek, metodykę pracy oraz kompetencje kadry. Z kolei uczniowie odpowiadali na pytania dotyczące warunków domowych, klimatu szkoły, metod nauczania (ze szczególnym uwzględnieniem dziedziny głównej i innowacyjnej) oraz swoich postaw wobec nauki. W PISA 2025 polscy uczniowie odpowiadali dodatkowo na pytania z zakresu technologii informacyjno-komunikacyjnych.
Różnice w wynikach dziewcząt i chłopców
W Polsce w naukach przyrodniczych średnie wyniki dziewcząt i chłopców są zbliżone. Dziewczęta lepiej sobie radzą z czytaniem – podobnie było w poprzedniej edycji badania. Ich średni wynik jest o 37 punktów wyższy niż chłopców, ta różnica jest przeciętna na tle innych krajów UE. Nowością w porównaniu do poprzednich wyników w Polsce jest przewaga chłopców w matematyce – średni wynik o 13 punktów wyższy niż dziewcząt. W większości krajów objętych badaniem chłopcy lepiej radzą sobie z matematyką.
Uczniowie o najniższych umiejętnościach
Posiadanie najniższych umiejętności (poniżej poziomu 2. PISA) uznawane jest za niewystarczające do sprawnego funkcjonowania w społeczeństwie. W 2025 roku w Polsce odsetki uczniów o najniższych umiejętnościach są zbliżone do tych z 2022 roku i wyższe niż w 2018 roku. Dotyczy to każdej z trzech podstawowych dziedzin. Na najniższych poziomach umiejętności znajduje się: w naukach przyrodniczych 20%, w matematyce 26%, a w rozumieniu tekstu 24% polskich piętnastolatków. W innych krajach odsetki te zazwyczaj są wyższe (średnio w krajach UE wynoszą odpowiednio: 27%, 35% i 34%).
Zróżnicowanie wyników ze względu na rodzaj szkoły, klasę i status rodziny
W PISA 2025 w każdej z badanych dziedzin najlepsze wyniki uzyskiwali piętnastolatkowie w liceach ogólnokształcących, niższe od nich uczniowie techników, a najniższe uczniowie branżowych szkół I stopnia. W zakresie przyrody aż 59% piętnastolatków z branżowych szkół osiąga jedynie niskie poziomy umiejętności (poniżej poziomu 2.), w matematyce aż 71%, a w zakresie rozumienia czytanego tekstu – 68%.
Ze względu na wprowadzoną we wcześniejszych latach reformę, która obniżała wiek obowiązkowego rozpoczęcia edukacji szkolnej, wśród uczestniczących w PISA 2025 piętnastolatków duża część rozpoczęła szkołę w wieku 6 lat. W czasie badania ta grupa uczęszczała do drugiej klasy szkoły ponadpodstawowej.
Uczniowie ci uczyli się w szkołach o rok dłużej i w każdej z badanych dziedzin uzyskiwali średnio wyższe wyniki. Największe różnice wystąpiły w przypadku techników i liceów ogólnokształcących. W porównaniu z poprzednią edycją badania, w Polsce nie nastąpiły znaczące zmiany osiągnięć uczniów z rodzin o niższym statusie społeczno-ekonomiczno-kulturowym.
W matematyce i czytaniu tekstu obniżyły się natomiast wyniki piętnastolatków z grupy o najwyższym statusie (spadek o odpowiednio 11 i 17 punktów). Spadki wyników uczniów z najbardziej uprzywilejowanych środowisk obserwowane są także w innych krajach, w największym stopniu dotyczą rozumienia czytanego tekstu.
Piętnastolatkowie w świecie cyfrowym
W badaniu PISA 2025 dziedziną innowacyjną było Uczenie się w cyfrowym świecie. Jej celem jest sprawdzenie, na ile skutecznie uczniowie potrafią samodzielnie rozwiązywać problemy oraz uczyć się, wykorzystując narzędzia informatyczne (tzw. komputacyjne).
W Polsce średni wynik piętnastolatków w rozwiązywaniu problemów z wykorzystaniem narzędzi informatycznych wyniósł 507 punktów. Jest on istotnie wyższy od średniej dla krajów UE (492) i OECD (500), przy czym średnia UE jest znacząco niższa niż OECD.
Najlepsze wyniki osiągają kraje i regiony azjatyckie. Spośród krajów UE jedynie Estonia uzyskała porównywalny z nimi wynik. Wyniki chłopców były istotnie wyższe od wyników dziewcząt.
Korzystanie z technologii cyfrowych w kontekście szkolnym
Korzystanie z technologii cyfrowych w kontekście szkolnym W polskich szkołach codzienne wykorzystanie urządzeń cyfrowych do nauki na lekcjach jest rzadsze niż w innych krajach i opiera się głównie na wyszukiwaniu informacji oraz tworzeniu tekstów i prezentacji.
Uczniów w Polsce, na tle rówieśników z innych krajów, szczególnie wyróżnia duża częstotliwość codziennego wykorzystania urządzeń cyfrowych do spędzania czasu wolnego w szkole. Jedynie 16% piętnastolatków wskazało, że „wcale” nie korzysta z nich w tym celu, co stanowiło jeden z najniższych odsetków wśród krajów uczestniczących w badaniu (UE – 34%, OECD – 36%).
Towarzyszą temu wysokie, znacznie wyższe niż średnio w krajach UE i OECD, odsetki piętnastolatków, którzy wskazywali, że uczniowie rozpraszają się korzystając z urządzeń cyfrowych w czasie lekcji (Polska – 74%, UE – 59%, OECD – 61%). Na potrzebę bycia online i odpowiadania na wiadomości w czasie lekcji wskazywało aż 62% polskich piętnastolatków (UE 49%, OECD 44%). Dziewczęta częściej niż chłopcy zgłaszały niepokój z powodu braku telefonu oraz potrzebę bycia online.
Częstsze odczuwanie przymusu bycia online i odpowiadania na wiadomości wiązało się z niższymi wynikami we wszystkich dziedzinach PISA. W Polsce związek między wynikami uczniów a korzystaniem z urządzeń cyfrowych (zarówno poza szkołą do nauki lub w czasie wolnym, jak i w szkole na lekcjach lub w czasie wolnym) przybiera kształt odwróconej litery U – słabsze wyniki osiągają uczniowie deklarujący korzystanie z urządzeń cyfrowych bardzo rzadko lub wcale oraz ci, którzy deklarują spędzanie przed ekranem znacznej liczby godzin. Uczniowie w Polsce wyraźnie gorzej niż ich rówieśnicy z innych krajów oceniali dostęp do zasobów cyfrowych w szkole, a także kompetencje cyfrowe nauczycieli i wsparcie techniczne w korzystaniu z tych zasobów.
Polscy piętnastolatkowie relatywnie często na tle rówieśników z innych krajów deklarują korzystanie z narzędzi sztucznej inteligencji (AI) do nauki. Ponad połowa (55%) uczniów deklarowała, że korzysta z chatbotów opartych na AI w celu wspomagania się w nauce co najmniej raz w tygodniu (UE i OECD – 45%).
Dobrostan, postawy wobec szkoły i uczenia się
PISA 2025 pokazała, że podobnie jak w poprzedniej edycji szczególnym wyzwaniem dla polskiej edukacji pozostają obszary związane z dobrostanem oraz postawami wobec szkoły i uczenia się.
– Piętnastolatkowie w Polsce rozumują jak europejska czołówka, a jednocześnie należą do najmniej zadowolonych z życia nastolatków. Rzadziej czują się częścią swojej szkoły; rzadziej opisują siebie jako wytrwałych i ciekawych nauki – tłumaczy dr hab. Tomasz Gajderowicz, zastępca dyrektora IBE PIB i członek Rady Zarządzającej PISA.
Zadowolenie piętnastolatków z życia w kolejnych edycjach PISA
Na tle rówieśników z innych krajów 15-latkowie deklarują niski poziom zadowolenia z życia. To jeden z niższych wyników w UE, choć jednocześnie wartość tego wskaźnika jest istotnie wyższa niż w PISA 2022. Chłopcy w Polsce deklarowali wyższą satysfakcję z życia niż dziewczęta.
Wyraźny jest niski poziom ciekawości i wytrwałości u polskich piętnastolatków. Polska plasuje się pod tym względem poniżej średniej dla krajów UE i OECD. Uczniowie stosunkowo często deklarowali ogólne zainteresowanie światem (“Ciekawi mnie wiele różnych rzeczy” – 74% odpowiedzi twierdzących w Polsce, średnia UE – 71%, średnia OECD – 74%).
Rzadziej wykazywali pozytywny stosunek do samego procesu uczenia się i aktywnego zdobywania nowej wiedzy (“Lubię uczyć się nowych rzeczy” – Polska – 59%, UE – 67%, OECD – 69%). Biorąc pod uwagę wskaźnik wytrwałości, Polska zajmuje ostatnie miejsce wraz ze Słowenią. Przykładowo w Polsce 50% piętnastolatków deklarowało, że “wkłada dodatkowy wysiłek, gdy praca staje się trudna” (UE – 56%, OECD – 59%), zaś 44%, że “pracuje nad zadaniem, dopóki go nie skończy”(UE – 57%, OECD – 60%).
Polska znajduje się w grupie krajów o najniższych wynikach w zakresie poczucia przynależności do szkoły. Przykładowo jedynie 64% piętnastolatków wskazywało, że ma poczucie bycia częścią szkoły (UE – 75%, OECD – 76%). Jednocześnie odpowiedzi uczniów dotyczące niektórych aspektów przynależności do szkoły i relacji między uczniami wskazują na pewną poprawę względem wcześniejszych edycji PISA – wartość wskaźnika przynależności do szkoły w PISA 2025 jest istotnie wyższa niż w dwóch poprzednich edycjach badania. Wyższym poczuciem przynależności do szkoły charakteryzują się chłopcy w porównaniu do dziewcząt, a także uczniowie techników w porównaniu do uczniów liceów.
Odpowiedzi uczniów w Polsce wskazują na krytyczną ocenę przygotowania przez szkołę do dorosłego życia oraz praktycznej użyteczności zdobywanej w niej wiedzy i umiejętności. W Polsce aż 63% piętnastolatków wskazało, że “szkoła niewiele zrobiła, aby przygotować ich do dorosłego życia po jej opuszczeniu”(UE – 52%, OECD – 49%), a 38% zgadza się ze stwierdzeniem, że “szkoła okazała się stratą czasu”(UE – 26%, OECD – 24%).
Polska na tle innych krajów charakteryzuje się wysokim poziomem nieobecności i spóźnień uczniów. W PISA 2025 aż 31% polskich piętnastolatków zadeklarowało, że w ciągu dwóch tygodni poprzedzających badanie opuściło co najmniej jeden dzień nauki w szkole (średnia UE i OECD – 22%), 45% wskazało, że opuściło co najmniej jedną lekcję (UE – 26%, OECD – 24%), a 61% zadeklarowało spóźnienie się do szkoły (UE – 51%, OECD – 50%). Wyniki te w Polsce utrzymują się na podobnym poziomie, co w PISA 2022 i wyższym niż w PISA 2018.
Większość polskich piętnastolatków deklaruje, że czuje się bezpiecznie w szkole, mimo to wynik Polski jest poniżej średniej dla krajów UE i OECD. Jednocześnie widoczna jest pewna poprawa – wartość wskaźnika szkolnego poczucia bezpieczeństwa w PISA 2025 była istotnie wyższa w porównaniu z PISA 2022.
Podobnie jak we wcześniejszych edycjach PISA uczniowie w Polsce na tle rówieśników z innych krajów stosunkowo rzadko deklarują doświadczenie przemocy rówieśniczej (dręczenie rówieśnicze, tzw. bullying). Polska znajduje się wśród krajów o relatywnie niskim występowaniu tego zjawiska. Ponad połowa uczniów (56%) w ciągu roku przed badaniem nie doświadczyła żadnej z analizowanych form przemocy. Natomiast 17% piętnastolatków w Polsce wskazywało, że w ciągu ostatniego roku doświadczyło którejś z form dręczenia przynajmniej kilka razy w miesiącu (średnia UE i OECD: 20%).
(GN)