90 lat temu – 6 marca 1936 r. – zmarł w Krakowie Stanisław Nowak, pierwszy prezes ZNP, wieloletni niezłomny przywódca Związku Nauczycielstwa Polskiego, u schyłku życia Prezes Honorowy organizacji. Głos Nauczycielski (nr 25 z 8 marca 1936 r.) żegnał go nagłówkiem „Odszedł Niezłomny Bojownik”, a we wspomnieniu od redakcji napisano: „Kochany i szanowany przez nauczycielstwo polskie, występował zawsze w obronie pozycji społecznej i prawno-służbowej nauczyciela, zabierał ważki i miarodajny głos w sprawach szkolnictwa i jego położenia”. O tym, kim był dla Związku Stanisław Nowak pisze w Głosie Nauczycielskim Jakub Rzekanowski.
Na zdjęciu: Pomnik Stanisława Nowaka, prezesa ZNP, na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Dodano zdjęcie portretowe Stanisława Nowaka i symboliczny kwiat (fot. Okręg Małopolski ZNP, montaż GN)
Motto
My, nauczyciele szkół powszechnych, wiemy najlepiej, jaka powinna być szkoła! My żądamy i domagać się będziemy szkoły porządnej, równej, demokratycznej, dla całego narodu jednakiej!
W Związku Nauczycielstwa Polskiego zakończył się rok jubileuszowy, związany z obchodami 120-lecia powstania największej i najstarszej polskiej organizacji nauczycielskiej. Jednak również w 2026 r. przypadają ważne dla Związku rocznice, które powinny zostać należycie uczczone przez członków organizacji. Jedną z najbardziej doniosłych jest 90. rocznica śmierci Stanisława Nowaka, pierwszego prezesa ZNP. Stanowi ona doskonałą okazję do przypomnienia, kim był ten charyzmatyczny przywódca Związku, działacz niepodległościowy, senator II RP. Proszę wybaczyć patos, lecz jest on uzasadniony.
Jego życiorys uosabia najlepsze tradycje i ideały organizacji, której przewodził przez trzy dekady. Swoje życie poświęcił idei walki o Niepodległą, o jednolitą szkołę powszechną, bezpłatną edukację dla wszystkich dzieci oraz wysoki, należny pracownikom oświaty status zawodowy.
Stanisław Nowak urodził się 28 października 1859 r. w Andrychowie. Ukończył Gimnazjum św. Jacka w Krakowie oraz seminarium nauczycielskie w tym mieście. Egzamin dojrzałości zdał w 1880 r., a następnie rozpoczął praktykę nauczycielską w szkole ludowej im. Św. Barbary w Krakowie. W kolejnych latach pracował w krakowskich szkołach św. Floriana i św. Wojciecha. Zaangażował się w działalność Towarzystwa Pedagogicznego, w 1903 r. przy oddziale krakowskim tej organizacji powstało z jego inicjatywy Towarzystwo Nauczycieli Szkół Ludowych i Wydziałowych z Nowakiem ma czele.
Stanisław Nowak, legendarny przywódca ZNP, współtwórca Związku
Uważał jednak, że nauczyciele ludowi potrzebują prężnej organizacji zawodowej, która upomni się o ich interesy oraz
o powszechną oświatę
dla ludu. Organizacją tą stał się Krajowy Związek Nauczycielstwa Ludowego w Galicji, utworzony 28 grudnia 1905 r. na zebraniu tzw. Ankiety w Krakowie. Wkrótce Związek z Nowakiem na czele, wspieranym przez m.in. Stefana Zaleskiego, Juliana Smulikowskiego, Mieczysława Opałka, objął swoją strukturą całą Galicję.
W warunkach autonomii galicyjskiej możliwe było stworzenie legalnej organizacji nauczycielskiej o profilu niepodległościowym i postępowym, która mogła budować struktury będące zalążkiem późniejszego ogólnopolskiego Związku, który ukonstytuował się po odzyskaniu niepodległości przez Polskę.
Podczas niedawnych obchodów 120-lecia ZNP wspominano wielokrotnie tło historyczne powstania organizacji związkowych w zaborach rosyjskim i austriackim w 1905 r. W Pilaszkowie, pod panowaniem carskim, 1 października powstał Związek Nauczycieli Ludowych, prawie natychmiast rozbity aresztowaniami. Pilaszków stał się jednak ważnym symbolem – jak mówił po latach sam Stanisław Nowak – tytanicznych zmagań polskich pracowników oświatowych „z przemożnym, okrutnym i bezwzględnym przeciwnikiem, jakim był carat rosyjski i jego system przepojony duchem Wschodu”.
Natomiast w Galicji – jak wspominał prezes Nowak – nauczyciele mieli „do zwalczenia wroga, którym był wówczas panujący system”. Jaki? „System ten wyrażał się w niechęci do oświaty powszechnej jako najpewniejszego oręża demokracji, do szkoły wysoko zorganizowanej, jako najsilniejszego taranu przeciw kastowości, do haseł niepodległościowych, jako do czynnika budzącego z uśpienia całe społeczeństwo” – mówił Nowak w swoim wystąpieniu podczas XI Zjazdu Związku w 1930 r. w Krakowie.
Na zjeździe tym uczczono 25-lecie istnienia organizacji nauczycielskiej oraz nadano jej nazwę obowiązującą do dziś – Związek Nauczycielstwa Polskiego. Gwoli przypomnienia, w latach 1919-1930 obowiązywała nazwa Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Ten szyld przyjęto w 1919 r. po połączeniu galicyjskiego Związku Nowaka oraz działającego w byłym zaborze rosyjskim Zrzeszenia Nauczycielstwa Polskich Szkół Początkowych (na czele z Karolem Klimkiem i Zygmuntem Nowickim).
Inny słynny cytat ze słów Stanisława Nowaka, przytaczany podczas obchodów 120-lecia ZNP, brzmi: „Związek nasz powstał jako wyraźna, zdecydowana i silna reakcja
przeciwko pogrążaniu szkoły
i spychaniu jej do typu szkółki ludowej, jako protest przeciwko tworzeniu z nauczyciela niewolnika”.
Cytat ten pochodzi ze wspomnianego już wystąpienia na zjeździe w 1930 r. Nowak tłumaczył w ten sposób, dlaczego odbyło się zebranie Ankiety w Krakowie i dlaczego nauczyciele ludowi rzucili wtedy wyzwanie tym, którzy wspierali ówczesny system „za cenę spokojnego, filisterskiego żywota” (wszystkie powyższe cytaty za GN nr 1-2 z 14 września 1930 r.).
Z 1930 r. przeskoczymy do wcześniejszych dekad, by przypomnieć działalność Stanisława Nowaka w okresie I wiejny światowej. Prezes Związku i inni jego czołowi przedstawiciele (Julian Smulikowski, Ksawery Prauss, Mieczysław Opałek, Marian Falski) zaangażowali się w funkcjonowanie Naczelnego Komitetu Narodowego w Krakowie, który stanowił zaplecze organizacyjne i finansowe Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego.
Nowak był wiceprzewodniczącym Komisji Szkolnej NKN. Związek w tym czasie przekazywał Legionom pieniądze ze składek nauczycieli na czyn niepodległościowy oraz wspierał polskie wojsko kadrowo. Wielu związkowców zamieniło wówczas tablicę i kredę na mundur strzelecki i karabin.
Po odzyskaniu niepodległości raz jeszcze kierowany przez Stanisława Nowaka Związek wsparł czyn zbrojny. W lipcu 1920 r. Zarząd Główny Związku wezwał nauczycieli do obrony Ojczyzny przed agresją Rosji Sowieckiej. Organizacja oddała swój majątek i kadry na cele obrony narodowej.
Po odzyskaniu niepodległości Nowak walczył o zapewnienie wysokiego statusu zawodowego nauczycieli Był jednym z „ojców” pierwszej pragmatyki zawodowej, uchwalonej w 1926 r., czyli pierwowzoru dzisiejszej Karty Nauczyciela. „Najwierniejszym
stróżem idei państwa
był, jest i będzie zawsze – nauczyciel. (…) Toteż powinien on być wyposażony w pełnię praw, gwarantujących mu spokojne wypełnienie nie tylko swoich obowiązków zawodowych, ale i obywatelskich” – podkreślał prezes Związku.
Był zwolennikiem powszechnej i bezpłatnej edukacji, co wówczas nie było stanowiskiem tak oczywistym i podzielanym przez niemal wszystkich, jak obecnie. O ważne dla nauczycieli sprawy zabiegał jako parlamentarzysta. „W odrodzonej Polsce uzyskał mandat poselski, a następnie trzykrotnie z rzędu – mandat senatora Rzeczypospolitej” – wspominała redakcja Głosu w żałobnym numerze po odejściu prezesa.
We wspomnieniu od redakcji podkreślono: „Kochany i szanowany przez nauczycielstwo polskie, występował zawsze w obronie pozycji społecznej i prawno-służbowej nauczyciela, zabierał ważki i miarodajny głos w sprawach szkolnictwa i jego położenia”.
Zmarł 6 marca w godzinach przedpołudniowych w Krakowie. Związek i Głos Nauczycielski żegnali Stanisława Nowaka jako twórcę i założyciela ZNP, jego prezesa przez 30 lat i ostatnio – Prezesa Honorowego. Spoczął na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, a jego okazały pomnik po dziś przyciąga wzrok odwiedzających tę zabytkową krakowską nekropolię.
Jakub Rzekanowski
Artykuł ukazał się w Głosie Nauczycielskim nr
***
Ważne rocznice związkowe w 2026 r.
>> 110-lecie zjazdu w Radomiu, na którym w grudniu 1916 r. utworzono Zrzeszenie Nauczycielstwa Polskich Szkół Początkowych. Zapadła wówczas decyzja o powołaniu do życia Głosu Nauczycielskiego, organu Zrzeszenia.
>> 100-lecie uchwalenia przez Sejm ustawy z l lipca 1926 r. o stosunkach służbowych nauczycieli (pragmatyki zawodowej, pierwszej Karty Nauczyciela).
>> 90-lecie śmierci Stanisława Nowaka, pierwszego prezesa ZNP.
Więcej na temat historii ZNP – w serwisie historycznym Głosu „Nasza historia”:
https://glos.pl/tag/nasza-historia
Przesłanie Stanisława Nowaka (niektóre znane cytaty):
>> Domagaliśmy się i domagać się stanowczo będziemy takiego ustroju szkolnictwa, któreby wychowywało naród cały w duchu demokratycznym.
>> Aby szkoła była dobrą – dusza jej, to jest nauczyciel, musi być panem w niej, wolnym od trosk i kłopotów materialnych. Stosunki życiowe należy mu tak ułożyć, iżby całą duszą oddał się młodzieży.
>> Nauczycielstwo polskie nie potrzebuje dziś legitymować się swojemi uczuciami patrjotycznemi, ponieważ niejednokrotnie złożyło dowody jak najdalej idącej ofiarności na ołtarzu dobra publicznego.
>> „Tylko nauczyciel wolny może wychować wolnego obywatela, a bez tej wolności społeczeństwa w najszlachetniejszym tego słowa znaczeniu nie ma mowy o spełnieniu roli odpowiadającej zadaniom polskiej demokracji” (podczas słynnego wystąpienia w Senacie w 1926 r.).
