Dokładnie 1 października 1905 roku na tajnym zjeździe nauczycieli ludowych w Pilaszkowie koło Łowicza (ówczesny zabór rosyjski) powstał Związek, który założyli nauczyciele walczący o prawo do nauki w języku polskim i niezależność edukacji w okresie zaborów. W ten sposób 121 lat temu zrodziła się organizacja, która stała się zalążkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego.
Na zdjęciu: Mural na budynku Muzeum ZNP w Pilaszkowie – został uroczyście odsłonięty w 120. rocznicę zjazdu w Pilaszkowie, na którym powstał Związek Nauczycieli Ludowych. Malowidło przedstawia uczestników zjazdu: Stanisława Najmołę, Stefanię Sempołowską i Zygmunta Nowickiego oraz dzisiejszych nauczycieli. Fot. Archiwum ZNP
ZNP istnieje od 1905 roku i jest najstarszym związkiem zawodowym w Polsce. Początki Związku są nierozerwalnie związane z walką nauczycieli o prawo do nauczania w języku polskim i z polskim ruchem niepodległościowym.
W czasach zaborów nauczyciele zakładali organizacje związkowe, bo chcieli być silniejsi w walce o polską szkołę. Jedna z nich – Związek Nauczycieli Ludowych – powstała 1 października 1905 r. w Pilaszkowie (zabór rosyjski). Natomiast 28 grudnia 1905 r. w Krakowie powstał Krajowy Związek Nauczycielstwa Ludowego w Galicji (zabór austriacki). Bohaterami tamtych dni byli tacy działacze nauczycielscy, jak Stanisław Najmoła, Stefania Sempołowska, Zygmunt Nowicki, Karol Klimek (zabór rosyjski), czy Stanisław Nowak, Julian Smulikowski, Stefan Zaleski (zabór austriacki). To m.in. oni dali początek Związkowi Nauczycielstwa Polskiego, a w kolejnych latach budowali struktury organizacji.
W ten sposób 121 lat temu rodziły się organizacje, które stały się zalążkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego. Rozdzielały je granice zaborów, ale łączyły wspólne idee i wartości, a po odzyskaniu niepodległości zespoliły się w jednolity Związek, wówczas noszący nazwę Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych (od 1930 r. – Związek Nauczycielstwa Polskiego).
Działacze struktur związkowych istniejących w Galicji oraz w dawnym Królestwie Polskim ogłosili podjęcie działalności pod wspólną nazwą Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych 11 listopada 1918 r., w tym samym dniu, który stał się później Narodowym Świętem Niepodległości. Trzeba podkreślić, że nauczyciele związkowcy byli także bezpośrednio zaangażowani w walkę zbrojną o niepodległość Polski, a Związek Nauczycielstwa Ludowego w Galicji wspierał materialnie, finansowo i kadrowo Legiony Polskie.
Symboliczny akt zjednoczenia nauczycieli szkół powszechnych dawnego Królestwa Polskiego i Galicji nastąpił w przeddzień Zjazdu Oświatowego, który obradował w Warszawie od 14 do 17 kwietnia 1919 r. To wtedy właśnie ukonstytuował się w sensie formalnym Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Zgodnie z podjętą wówczas uchwałą organem prasowym Związku był utworzony w 1917 r. Głos Nauczycielski.
Natomiast sam Zjazd Oświatowy przeszedł do historii pod nazwą Sejmu Nauczycielskiego. Uczestniczyło w nim 802 delegatów 44 organizacji nauczycielskich obradujących pod przewodnictwem poety Jana Kasprowicza. Plonem tych obrad były postulaty dotyczące tworzenia systemu oświaty w odrodzonym państwie polskim.
W ubiegłym roku w ramach obchodów Jubileuszu 120-lecia ZNP odbyło się wiele uroczystych wydarzeń poświęconych jego historii i dorobkowi w okręgach, oddziałach i ogniskach Związku. Przyświecało im hasło „Edukacja dla pokoleń”.
Główne uroczystości odbyły się w Pilaszkowie oraz w pobliskim Strykowie w województwie łódzkim. Na budynku dawnej szkoły w Pilaszkowie, gdzie znajduje się obecnie Muzeum ZNP, odsłonięto jubileuszowy mural, który przedstawia uczestników zjazdu z 1905 r.: Zygmunta Nowickiego, Stefanię Sempołowską i Stanisława Najmołę oraz współczesnych nauczycieli, podkreślając aktualność wartości, z których zrodził się Związek. Autorem muralu jest streetartowiec Tyber, czyli Marcin Tybuś.
Następnie w Strykowie na uroczystym posiedzeniu ZG ZNP z udziałem gości reprezentujących m.in. władze państwowe, wręczone zostały członkom Związku odznaczenia państwowe, resortowe i związkowe. Odbyła się także debata historyczna „120 lat walki o polską szkołę – rola i znaczenie ZNP”.
Z kolei w Krakowie ramach obchodów 120-lecia ZNP otwarto Ścieżkę Edukacyjną miasta Krakowa poświęconą Bohaterom Tajnego Nauczania. Odsłonięty został także pomnik Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON).
Warto bowiem przypomnieć, że w 2024 roku obchodziliśmy 85. rocznicę powołania do życia Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON). Tajna Organizacja Nauczycielska to kryptonim podziemny Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP), który w październiku 1939 r. rozpoczął działalność podziemną m.in. organizując tajną oświatę w ramach Polskiego Państwa Podziemnego. 26 października ogłoszony został Dniem Pamięci o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (w tym dniu 1939 r. w mieszkaniu Zygmunta Nowickiego, uczestnika zjazdu w Pilaszkowie oraz ostatniego przedwojennego prezesa ZNP zapadła decyzja o przejściu Związku do działalności konspiracyjnej).
Ubiegłoroczne obchody Jubileuszu 120-lecia ZNP zakończono podczas ogólnopolskich uroczystości w Krakowie, w grudniu 2025 r., co było symbolicznym nawiązaniem do odbywającego się 120 lat wcześniej zebrania tzw. Ankiety, która dała początek Związkowi Nauczycielstwa Ludowego w Galicji.
W tym roku 120-lecie rozpoczęcia działalności świętuje wiele oddziałów ZNP z dawnego zaboru austriackiego (zwłaszcza z Okręgu Małopolskiego Związku) – jest to związane z faktem, że po proklamowaniu w grudniu 1905 r. powstania Związku Nauczycielstwa Ludowego w Galicji, uczestnicy tzw. Ankiety w kolejnych miesiącach zakładali w swoich miejscowościach pierwsze ogniska związkowe.
>> Więcej o historii ZNP:
https://glos.pl/tag/nasza-historia
(GN)
Na zdjęciu: Mural na budynku Muzeum ZNP w Pilaszkowie
120 lecie ZNP: Ogólnopolskie obchody Jubileuszu Związku w Pilaszkowie oraz Strykowie
Historia ZNP to historia polskiej szkoły. Dziś mija 114 lat od zjazdu w Pilaszkowie