Powstałe 27 września 1939 r. Polskie Państwo Podziemne i Służba Zwycięstwu Polsce, a następnie Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa, od początku swego istnienia miały silne związki personalne, a następnie instytucjonalne ze Związkiem Nauczycielstwa Polskiego, działającym w konspiracji pod nazwą Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON). Chociaż wiele się mówi, przy okazji rocznic historycznych, o AK i PPP, to jednak fakty dotyczące udziału ZNP w Podziemnym i Armia Krajowa. ci Polskiego Państwa Podziemnego i jego sił zbrojnych, nie są powszechnie znane – pisze dr Piotr Wierzbicki z Muzeum AK w Krakowie i ZNP Kraków Śródmieście.
Motto
„Działalność TON obejmowała: (…) współudział w organizowaniu zbrojnego ruchu oporu”.
T. Szepelak „Wspomnienia” (w posiadaniu ZO ZNP w Łukowie)
W 84. rocznicę przemianowania Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) na Armię Krajową (AK) – co miało miejsce 14 lutego 1942 r. – czyli w Narodowym Dniu Pamięci Żołnierzy AK, moglibyśmy raz kolejny przywołać postaci związkowców będących żołnierzami podziemia. Przypomnieć zarówno znane nazwiska członków ZNP zaangażowanych w zbrojną konspirację, jak i przedstawić nowe przykłady takiego zaangażowania. Nie byłoby to bezzasadne, ponieważ liczba przedstawicieli Związku w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego i szeregach konspiracyjnego Wojska Polskiego była imponująca.
Poza sztandarowymi nazwiskami Zdzisławy i Stanisława Bytnarów, rodziny Budzanowskich i Smulikowskich czy Aleksandra Kamińskiego moglibyśmy zamieścić w Głosie Nauczycielskim długą listę kolejnych bohaterów podziemia z legitymacją ZNP. Udział związkowców w strukturach AK można szacować na ponad 10 proc. stanu osobowego w 1944 r. (tj. blisko 40 tys., o czym była mowa w kilku artykułach w Głosie Nauczycielskim a także w wydanej w 2025 r. publikacji książkowej o TON). Jednakże w niniejszym tekście skupimy się nie tyle na postaciach, co na samej organizacji związkowej i Armii Krajowej.
Powstałe 27 września 1939 r. Polskie Państwo Podziemne (PPP) i utworzona w broniącej się jeszcze Warszawie Służba Zwycięstwu Polsce (SZP), a następnie Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) i Armia Krajowa od początku swego istnienia miały silne związki personalne, a następnie instytucjonalne z ZNP, działającym pod konspiracyjną nazwą Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON).
TON – walka w szkole i poza szkołą
„Wacław Tułodziecki w relacji dotyczącej powstania TON jako najważniejsze zadania tej organizacji wskazuje: walkę z okupantem na wszystkich odcinkach życia w szkole i poza szkołą, budzenie oporu nauczycieli i młodzieży w stosunku do okupanta i jego zarządzeń, walkę cywilną z okupantem na wszystkich odcinkach życia i pracy w kraju, mobilizowanie nauczycieli i młodzieży do wstępowania w szeregi oddziałów partyzanckich, realizowanie w szkołach polskich programów nauczania, w szczególności języka polskiego, historii i geografii Polski, wykorzystując przedwojenne podręczniki, organizowanie tajnego nauczania w szkołach i na kompletach” – pisze Hanna Będkowska (2009).
Powołując się na wspomnienia Tadeusza Szepelaka, nauczyciela szkoły powszechnej w Trzebieszowie, prezesa Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w powiecie łukowskim: „Oprócz tajnego nauczania działalność TON obejmowała: (…) współudział w organizowaniu zbrojnego ruchu oporu”.
Członkowie TON (ZNP) w szeregach AK
Związki personalne polegały na fakcie przynależności członków TON do AK, takich przykładów jest wiele zaczynając od wymienionych wyżej rodzin, gdzie np. Zdzisława Bytnar (matka „Rudego”) zaangażowana była w tajne nauczanie i była też w konspiracyjnej służbie łączności AK w Warszawie. Oto kolejne przykłady związków personalnych pomiędzy ZNP (TON) i ZWZ-AK:
>> Edward Dębski, nauczyciel i kierownik szkoły powszechnej w Busku, już od 1939 r. był członkiem struktur SZP i ZWZ oraz prowadził tajne nauczanie do listopada 1940 r., kiedy to został wywieziony do obozu w Buchenwaldzie;
>> Józef Grzeszczak ps. „Szczerba” z powiatu szydłowieckiego, nauczyciel w Kolonii Szczerbackiej, Wymysłowie i Budkach, był jednocześnie organizatorem ZWZ-AK w Chlewiskach oraz Borkowicach;
>> Stanisław Izdebski, nauczyciel gimnazjum i liceum w Lublinie, był równolegle zaangażowany w działalność TON ZWZ-AK.
„Od początku okupacji nauczyciele w większości przystępowali do działalności konspiracyjnej, i to zarówno w organizacjach wojskowych, jak również tych cywilnych. Wśród organizatorów tajnego nauczania znaleźli się zarówno przedwojenni pracownicy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, jak członkowie Związku Nauczycielstwa Polskiego, czy Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, a także innych stowarzyszeń skupiających ludzi nauki oraz szkolnictwa” – pisał Waldemar Grabowski, znany badacz struktur Polskiego Państwa Podziemnego (2010).
TON – Departament Oświaty i Kultury – Polskie Państwo Podziemne
Teraz kilka słów o związkach instytucjonalnych między ZNP (TON) i PPP. Otóż od 1940 r. a formalnie od 1941 r. Tajna Organizacja Nauczycielska znajdowała się „pod opieką” Departamentu Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj, co jednoznacznie sytuowało TON w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. Na czele tego departamentu stał Czesław Wycech, członek Prezydium ZG ZNP i ścisłego kierownictwa TON (tzw. Centralnej Piątki), od 1945 r. prezes ZNP.
Departamentowi Oświaty i Kultury podporządkowane były Okręgowe Biura Oświaty i Kultury. Z kolei administrację terenową stanowiły ogniwa TON, a potem powiatowe i gminne komisje oświaty i kultury. Jak więc widać Departament i TON współpracowały ze sobą ściśle, a w zasadzie się przenikały się nawzajem i uzupełniały zarówno w sferze organizacyjnej, jak i personalnej. Jednocześnie należy zaznaczyć, że TON zaangażowana była pośrednio i bezpośrednio w kształcenie kadr wojskowych ZWZ-AK na poziomie szkolenia żołnierzy szeregowych jak i słuchaczy tzw. podchorążówek.
Uważny czytelnik „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, opartych przecież na prawdziwych losach Jana Bytnara „Rudego”, Tadeusza Zawadzkiego „Zośki” i Macieja Aleksego Dawidowskiego „Alka”, zauważy w tej powieści liczne odniesienia do tajnego nauczania, z którego korzystali młodzi konspiratorzy Szarych Szeregów, w tym późniejsi żołnierze harcerskich batalionów „Zośka” i „Parasol” w Powstaniu Warszawskim. Uczniowie tajnych kompletów i nauczyciele TON brali dział nie tylko w zrywie w stolicy, ale także w innych operacjach Akcji „Burza”, m.in. na wschodzie, czy też w walkach partyzanckich lat 1943-1944 w różnych częściach okupowanej Polski. Mało kto wie, że nawet późniejszy kardynał i Prymas Tysiąclecia Stefan Wyszyński był członkiem TON i jednocześnie zaprzysiężonym żołnierzem AK.
Można więc rzec, że TON oraz AK podobnie jak to było w przypadku Departamentu Oświaty i Kultury, wzajemnie się przenikały. Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów tego „przenikania się” była działalność Aleksandra Kamińskiego, który był jednocześnie żołnierzem Armii Krajowej, ważną postacią Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, organizatorem Szarych Szeregów oraz członkiem ZNP i TON. Był również zaangażowany w pomoc Żydom.
Co ciekawe, związki członków TON ze zbrojną konspiracją widać również na przykładzie działalności oddziału majora Henryka Dobrzańskiego ps. „Hubal” w latach 1939-1940. Władysław Dwurzyński, kierownik szkoły w Skołbach i członek TON, zginął zamordowany przez Niemców właśnie za pomoc udzieloną „Hubalowi”.
Jeśli chodzi o podchorążówki AK, funkcjonujące pod kryptonimem „Agrykola”, najczęściej traktuje się je jako osobny rozdział w dziejach tajnego nauczania, niezwiązany z głównym nurtem działalności TON, co odpowiada w pełni prawdzie, ponieważ bez wsparcia głównego nurtu tajnej edukacji niemożliwe byłoby w nich kształcenie kadr konspiracyjnego wojska. Również i w podchorążówkach uczyli nauczyciele związani z TON. Do uczniów tajnych kompletów i jednocześnie słuchaczy kursu „Agrykoli” należeli np. podporucznik Jerzy Wiktor Golnik ps. Tyka, żołnierz Batalionu „Zośka”, czy Tadeusz Huskowski ps. „Tadeusz”, również powstaniec warszawski. Na poziomie wojskowym do głównego nurtu tajnego nauczania zbliżyła się bardzo mocno edukacja związana z kształceniem kadr medycznych (sanitariuszki). Tutaj pion konspiracji wojskowej wręcz przenikał się z Tajną Organizacją Nauczycielską.
Nauczyciele w walce cywilnej i zbrojnej
Tajna oświata była jedną z najważniejszych form oporu przeciw okupantowi. Udział w tajnym nauczaniu miał mobilizować młodzież i całe społeczeństwo, w tym też nauczycieli, do dalszej walki z wrogiem. Właśnie taka idea wybrzmiewała w pierwszym zdaniu słynnej odezwy TON „Do Ojców i Matek” z końca 1939 r.: „Państwo polskie, mimo przegranej wojny istnieje i walka o odzyskanie niepodległości trwa nadal”.
W związku z tym wzajemna zależność tajnej oświaty oraz walki czynnej wydaje się być bardzo silna. I w istocie była ona czymś oczywistym. Bez kształtowania postaw patriotycznych i obywatelskich, co stało się priorytetem TON, trudno byłoby wychowywać przyszłe kadry ruchu oporu.
Jedną z postaci symboli, które uosabiały współzależność tajnej oświaty i walki zbrojnej, była postać Krystyny Wańkowiczówny, córki Melchiora Wańkowicza, absolwentki historii na tajnym Uniwersytecie Warszawskim oraz kursu oficerskiego, która w Powstaniu Warszawskim walczyła w batalionie „Parasol” i brała udział w bohaterskiej, opiewanej w pieśni, obronie Pałacyku Michla.
Patrząc tylko na te kilka przykładów i garść przytoczonych faktów trudno nie zauważyć, że czcząc Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej składamy jednocześnie hołd nauczycielom i członkom ZNP, którzy nie tylko osobiście angażowali się w walkę zbrojną, ale podporządkowali Polskiemu Państwu Podziemnemu struktury związkowe w ramach TON. Nauczycielom – żołnierzom i pracownikom cywilnym Polskiego Państwa Podziemnego jesteśmy winni cześć i pamięć. Pamiętajmy o tym nie tylko z okazji rocznic.
Dr Piotr Wierzbicki
Autor jest pracownikiem Muzeum Armii Krajowej w Krakowie im. Gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie, współautorem wystawy stałej w tej placówce, jest także przewodniczącym Komisji Historii i Promocji ZNP Kraków-Śródmieście, w 2025 r. był jeden z kuratorów wystawy „Rzeczpospolite partyzanckie – enklawy wolności” w Krakowie
Bibliografia
>> Archiwum Muzeum AK w Krakowie
>> T. Szepelak „Wspomnienia”, w posiadaniu ZO ZNP w Łukowie.
>> Hanna Będkowska „Tajne nauczanie w powiecie łukowskim w czasie okupacji hitlerowskiej (1939-1944)”, „Radzyński Rocznik Humanistyczny” t. 7, R. 2009, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/radzynski-rocznik-humanistyczny/2009-tom-7/radzynski_rocznik_humanistyczny-r2009-t7-s135-145.pdf
>> W. Grabowski „Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj”, „Niepodległość i Pamięć” nr 31, 2010
>> J. Piwowarczyk „Pomnik Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w Szydłowcu”, Szydłowiec 2014
>> J. Szady „Ośrodek tajnego nauczania przy Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Unii Lubelskiej w Lublinie”, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, t. LIX, 2022
>> Tajne nauczanie – Powiat Buski (1939-1945)”, https://www.powiatbuski1939-1945.pl/kultura-oswiata-propaganda/oswiata/tajne-nauczanie/
>> „Dziennik Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego mjr. Henryka Dobrzańskiego >>Hubala<<”, oprac. P. Skorut i P. Wierzbicki, Kraków 2025
>> P. Wierzbicki „Tajna Organizacja Nauczycielska oraz związkowcy i nauczyciele w latach 1939-1945”, Kraków 2025
>> P. Wierzbicki, artykuły w Głosie Nauczycielskim (archiwum)
Więcej na ten temat: