Wspominając 11 listopada twórców Niepodległej, pamiętajmy również o nauczycielach i związkowcach zasłużonych dla walki o wolną Polskę. Należą do nich niewątpliwie Mieczysław Opałek i Stanisław Bytnar – pisze w Głosie Nauczycielskim dr Piotr Wierzbicki z ZNP Kraków i Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie.
Na zdjęciu: Członkowie Departamentu Organizacyjnego NKN, Oświęcim, 1914 r., siedzą od lewej: Mieczysław Opałek (z szablą), Władysław Leopold Jaworski, dr Zygmunt Marek, Julian Smulikowski. Fot. Domena Publiczna / retusz przy wykorzystaniu AI
Wolnej my Polsce służym już,
Ojczyźnie miłowanej.
Blask porankowych jasnych zórz,
Ozłocił nasze ściany.
Pośpieszmy braciom światło nieść,
To czyn nasz niespożyty –
Wyrośnie z trudów naszych cześć
I moc Rzeczpospolitej.
Mieczysław Opałek „Pieśń związkowa”
(źródło: Głos Nauczycielski nr 36 z 13 czerwca 1937 r.)
11 listopada 2026 r. czcimy 108. rocznicę odrodzenia państwa polskiego po 123 latach niewoli. W Narodowe Święto Niepodległości warto przypomnieć o niepodległościowych zasługach członków Związku Nauczycielstwa Polskiego. W ostatnim czasie dużo na ten temat powiedziano i napisano, chociażby w kontekście obchodów jubileuszu 120-lecia Związku.
Przypominaliśmy – także na łamach Głosu Nauczycielskiego – działalność Stanisława Nowaka (pierwszego prezesa ZNP) i Juliana Smulikowskiego (pierwszego wiceprezesa Związku) w Naczelnym Komitecie Narodowym. Pisaliśmy o związkowcach walczących w I Kompanii Kadrowej i w Legionach Józefa Piłsudskiego. Czy przywoływanie kolejnych nazwisk i przykładów ma sens? Na pewno tak. Podobnie jak ma sens wspominanie bohaterów Tajnej Organizacji Nauczycielskiej czy celebrowanie 26 października Dnia Pamięci o TON, ustanowionego przez Związek.
Tak jak zależy nam na utrwaleniu w świadomości społecznej pamięci o nauczycielach polskich walczących o wolność w czasie II wojny światowej, tak samo trzeba przypominać również twórców niepodległości II RP, którzy wywodzą się z szeregów Związku.
Do takich postaci należą Mieczysław Opałek (1881-1964), prezes lwowskich struktur Związku, znany pisarz, bibliofil i leopolista (badacz i miłośnik Lwowa) oraz Stanisław Bytnar (1897-1945) ojciec „Rudego”, pedagog, wykładowca i członek ZNP oraz TON, więzień Auschwitz.
Ofiarowali część siebie
Każdy z nich wstąpił do Legionów i uczestniczył w walkach. Chociaż ich losy nauczycielskie i związkowe potoczyły się nieco inaczej, to wspólnym mianownikiem była dla nich dbałość dobro Ojczyzny, polskiej szkoły oraz Związku Nauczycielstwa Polskiego. Każdy z nich ofiarował część siebie dla dobra Rzeczypospolitej.
Okazją do przypomnienia tych postaci są także jubileusze – w 2026 r. minęła 145. rocznica urodzin Mieczysława Opałka, a w przyszłym roku przypada 130. rocznica urodzin Stanisława Bytnara.
Kim byli ci bohaterowie?
Mieczysław Opałek urodził się we Lwowie 9 lutego 1881 r. w rodzinie nauczycielskiej o tradycjach niepodległościowych. Jego ojciec Józef jako 16-latek przedostał się do Królestwa Kongresowego (Lwów był w zaborze austriackim), by przyłączyć się do powstania styczniowego. Walczył w oddziałach płk. Leona Czechowskiego oraz gen. Józefa Wysockiego.
Następnie Józef Opałek był nauczycielem w lwowskich szkołach i został dyrektorem szkoły z językiem ruskim – filii Szkoły św. Anny we Lwowie. Był też członkiem Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego. Warto zaznaczyć, że ukończył kurs oficerski w wojsku austriackim, licząc na to, że kiedyś przyda się to w wojsku polskim, czego już nie doczekał (zmarł w 1896 r.).
W patriotycznej atmosferze
W takiej atmosferze dorastał Mieczysław Opałek. Uczęszczał do Szkoły św. Anny, a następnie do Gimnazjum Franciszka Józefa we Lwowie. Po śmierci ojca w 1896 r. podjął naukę w lwowskim Seminarium Nauczycielskim. Już wtedy ujawnił się jego talent pisarski – debiutował w 1900 r. wierszem „Marzenie” opublikowanym w „Tygodniku Narodowym” (nr 58/1900).
Nasza walka o niepodległość – nauczyciele ze Związku w pierwszym szeregu walczących o wolną Polskę
Po ukończeniu seminarium w 1901 r. rozpoczął pracę w Szkole im. Stanisława Staszica. W 1902 r. został współzałożycielem i pracownikiem Czytelni im. Juliusza Słowackiego Towarzystwa Szkoły Ludowej (TSL), założył również Koło TSL im. Tadeusza Kościuszki. Od 1905 r. był członkiem Sekcji Wschodniej Zarządu Głównego TSL.
Po powstaniu Związku Nauczycielstwa Ludowego w Galicji (grudzień 1905 r.) współtworzył w 1906 r. ognisko lwowskiego Związku. Znalazł się w jego kierownictwie, a następnie przez wiele lat był prezesem struktur związkowych we Lwowie.
Miał dyplomy uprawniające do nauczania języków, historii i geografii w szkołach pospolitych (w 1906 r.), a następnie wydziałowych (1907 r.) (takie szkoły istniały w systemie szkolnym Galicji – red.). Jako wolny słuchacz studiował polonistykę na Uniwersytecie Lwowskim (1906-1908).
Od Strzelca do Legionów
Od 1912 r. należał do Związku Strzeleckiego. 26 października 1914 r. wstąpił do Legionów Józefa Piłsudskiego i dostał książeczkę wojskową z numerem 10 084. Z racji słabego zdrowia przeniesiono go do Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN), zaplecza politycznego i organizacyjnego Legionów. Stosunkowo krótko przebywał na froncie, a od 1915 r. działał w Departamencie Opieki NKN oraz Departamencie Organizacyjnym NKN w Krakowie i Oświęcimiu.
Odpowiadał za stworzenie tzw. Kolumny Legionów w Krakowie i Tarcz Legionów Polskich w miastach powiatowych Galicji, które zajmowały się upowszechnianiem idei legionowej oraz zbieraniem funduszy na ich rzecz. Był odpowiedzialny za pozyskiwanie środków na rzecz poszkodowanych i inwalidów, w tym także na osierocone dzieci legionistów.
„Z wojną światową, jaka (…) rozpętała się z mocą huraganu, weszła w dusze polskie nadzieja i wyczekiwanie rzeczy wielkich, w skutkach doniosłych” – pisał o tamtych dniach Mieczysław Opałek.
Podkreślał, że „zbudzone sumienie patryotyczne Narodu, poczucie potrzeby jedności i zgody, znalazło najpiękniejszy swój wyraz (…) w powstaniu Naczelnego Komitetu Narodowego”. Razem z kolegami ze Związku – prezesem Stanisławem Nowakiem, Julianem Smulikowskim, Marianem Falskim i Ksawerym Praussem – pracował w Departamencie Organizacyjnym. Departament ten – jak pisał – „miał ponieść w kraj uświadomienie sprawy, pozyskać serca dla wielkiej idei Legionów i zdobyć dla sprawy polskiej żołnierzy”. Bo tych, którzy nie walczyli z bronią w ręku „należało również uzbroić w oręż – zapału i wiary”.
„Szło o to, by w chwili, gdy najlepsi Polski synowie podążyli w pole, pozostali w domu przejęli się ich ogniem i męstwem, z po mocą im spieszyli, ideę Legionów nieśli dalej, wszczepiali ją w serca, jako najwyższe dobro i chwałę największą Narodu. Do takiego zorganizowania opinii w kraju, powołany został Departament Organizacyjny i do pracy przystąpił przez powołanie do życia Powiatowych Komitetów Narodowych” – tłumaczył Opałek.
Na chwałę Polski
We wspomnieniach pisał również o przenosinach Departamentu Organizacyjnego na krótki czas do Wiednia podczas rosyjskiej ofensywy na przełomie 1914/1915 roku w Galicji. A także o powstaniu Komisji Oświatowej NKN, w której zastępcą przewodniczącego został prezes Związku Nauczycielstwa Ludowego Stanisław Nowak.
Od lutego 1915 r. Departament Organizacyjny miał swoją siedzibę w Oświęcimiu i tam też trafił Mieczysław Opałek. „Z przeniesieniem siedziby Departamentu do Oświęcimia z początkiem lutego b.r. (1915 – red.), pragnąc pobudzić obumarłe Komitety Powiatowe do żywszej działalności, śle do nich Departament orędzie” – wspominał.
W orędziu Departamentu Organizacyjnego czytamy: „Przerwała się tu i ówdzie złota nić pracy. Przerwała się chwilowo, gdy wróg wkroczył w spokojne i swobodne dotychczas dziedziny. Myśl uleciała mimo woli na ruiny i zgorzeliska wsi i miasteczek zniszczonych. Zapłakało serce, opadły ramiona. Ale wroga z wielu już jego stanowisk wyparto. (…) Na wolnych od stopy wroga strażnicach stanąć nam dziś do pracy ponownie, by czyn zaczęty poprowadzić dalej, na chwałę Polski, na zwycięstwo!”.
Żołnierz i związkowiec
W tym okresie Mieczysław Opałek zgromadził unikalne materiały archiwalne dotyczące działalności NKN i legionów (dziś w zbiorach Archiwum Narodowego w Krakowie). Służył także w Komendzie Legionów Polskich. W lipcu 1917 r. po kryzysie przysięgowym przeniesiono go do Polskiego Korpusu Posiłkowego. Po bitwie pod Rarańczą (15-16 lutego 1918 r.) został internowany w Witkowicach pod Krakowem. Powrócił do służby wojskowej w listopadzie 1918 r., kiedy zgłosił się na ochotnika do Wojska Polskiego.
Wziął udział w walkach o Lwów w grudniu 1918 r. W latach 1919-1920, będąc nadal w wojsku, został skierowany do działu bibliotecznego w Uniwersytecie Żołnierskim. W tym czasie drukował wiersze i szkice historyczne w piśmie „Placówka”. W 1920 r. zakończyła się jego epopeja legionowa, osiadł we Lwowie.
Był też kierownikiem szkoły powszechnej we Lwowie, redaktorem „Kroniki Powiatu Rohatyńskiego” i „Przeglądu Nauczycielskiego” w Stanisławowie, a zarazem kierował lwowskim ZNP. To właśnie on był inicjatorem nadania w 1921 r. honorowego członkostwa Związku Józefowi Piłsudskiemu. Stworzył też pieśń związkową ze słowami „Wolnej my Polsce służym już”. Był odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1931) i Medalem Niepodległości (1937).
Podczas II wojny światowej działał w Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON), a wraz z członkami rodziny także w Armii Krajowej. Po wojnie trafił na Podkarpacie i do Małopolski. Zmarł 6 maja 1964 r. w Nowym Sączu, a jego grób znajduje się na tamtejszym cmentarzu komunalnym.
Przejęty duchem niepodległościowym
Drugi z bohaterów tego artykułu – Stanisław Bytnar – urodził się 31 marca 1897 r. w Ostrowie k. Przeworska w biednej rodzinie chłopskiej. Zauważony przez wiejskiego nauczyciela, z jego pomocą dostał się w 1912 r. do seminarium nauczycielskiego w Rzeszowie, tam też wstąpił do Związku Strzeleckiego, w którym działał do 1914 r.
„Do szkoły uczęszczałem w Ostrowie, a potem do miejskiej w Kańczudze. Tam to jako chłopiec przejęty już byłem duchem niepodległościowym, zawdzięczając to niektórym wychowawcom, którzy wpajali w młode serca patriotyzm, a pieśni z czasów powstań mocno wryły się w mą duszę” – tak pisał Bytnar o sobie w życiorysie znajdującym się w Wojskowym Instytucie Historycznym.
Działając w Związku Strzeleckim, stał się zagorzałym piłsudczykiem. Jak wspomniał: „Po raz pierwszy zobaczyłem Komendanta i tak mnie wziął swą postawą, że zaprzysiągłem mu życie”. W sierpniu 1914 r. wraz z kompanią Leopolda Lisa-Kuli wyruszył w bój. Służył w 3. kompani VI batalionu I Brygady Legionów Polskich. Brał udział w licznych potyczkach z Rosjanami oraz m.in. w bitwach pod Laskami k. Dęblina (23-26 października 1914 r.) oraz pod Krzywopłotami (16-19 listopada 1914 r.). Został wówczas ranny w pierś, brzuch i prawe ramię.
Padają zabici, ranni
Tak opisywała te zmagania Barbara Wachowicz na podstawie archiwaliów: „Przeciwko tym ledwo osmalonym pierwszym prochem młodzikom stoi wyborowa rosyjska dywizja syberyjska z potężnym arsenałem karabinów maszynowych. Padają zabici, ranni. Gdzieś tam, w prószącym śniegu został Staszek Bytnar. Zapada noc. Koledzy z batalionu, ocalona gromadka, idą na ochotnika z ofiarnymi sanitariuszami zebrać poległych, może jeszcze ocalić rannych. Migają latarenki. Moskale zajadle ostrzeliwują poszukujących. W topniejącym śniegu, biało-czerwonym od krwi leży ciało kaprala Bytnara. (…) Ciężko ranny w pierś, brzuch, lewe ramię – siedemnastoletni legionista, nieprzytomny, opuszcza w ostatnim ambulansie bitewne pole pod Krzywopłotami”.
Bitwa pod Krzywopłotami została nazwana przez Józefa Piłsudskiego polskimi Termopilami. Warto zaznaczyć, że VI batalion, w którym służył Bytnar wykazał się wielką brawurą w walce o Krzywopłoty. Poniesiono ciężkie straty, zginęło 49 żołnierzy, a blisko 121 zostało rannych. Z ran Bytnar leczył się do wiosny 1915 r., następnie wrócił do 5. pułku piechoty i walczył w kolejnych kampaniach. Z powodu złego stanu zdrowia w październiku 1915 r. trafił do Domu Rekonwalescentów w Kamieńsku. Leczył się też w szpitalu w Zakopanem.
Tylko ludzie wolni
W 1918 r. i 1920 r. starał się dostać do Wojska Polskiego, ale stan zdrowia nie pozwolił mu włączyć się do bezpośredniej walki. W 1919 r. skierowany został na państwowy kurs nauczycielski dr. Henryka Rowida (członka Związku) w Krakowie i zdał egzamin kwalifikacyjny na nauczyciela. „Jesteście pierwszym pocztem polskich nauczycieli! Macie nieść, jak w >>Testamencie<< Słowackiego – prawdziwy >>kaganiec oświaty<<, być misjonarzami polskiej nauki, tradycji, historii. Idźcie, niećcie Polskę! I pamiętajcie, że tylko ludzie wolni mogą wychować ludzi wolnych!” – takimi słowami według Barbary Wachowicz zwrócił się dr Rowicz do uczestników na zakończenie kursu.
W roku szkolnym 1919/1920 Stanisław Bytnar został przyjęty do szkoły w Chorzenicach, gm. Sulmierzyce. W latach 1920-1921 był kierownikiem w szkole rozwojowej dwuklasowej (potem siedmioklasowej) w Niekłaniu, gdzie uczył sześć lat. Ukończył kurs specjalistyczny w Państwowym Instytucie Pedagogiki Specjalnej w Warszawie i objął stanowisko kierownika szkoły ćwiczeń przy tym instytucie. Był twórcą pierwszych szkół dla dzieci niepełnosprawnych.
W końcu lat 30. został kierownikiem szkoły powszechnej w Warszawie. Razem z żoną Zdzisławą Bytnarową działali w Związku Nauczycielstwa Polskiego i w ruchu harcerskim. Wychowali syna i córkę na bohaterów – członków Szarych Szeregów. W czasie okupacji Stanisław Bytnar był członkiem TON. Aresztowany przez Niemców, trafił do KL Auschwitz, zginął podczas ewakuacji obozu w 1945 r. Odznaczony Krzyżem Niepodległości, Złotym Krzyżem Zasługi.
Losy dwóch legionistów, nauczycieli i związkowców, potoczyły się różnie, ale każdy z nich przysłużył się odradzającej się Rzeczypospolitej, walcząc o nią, a następnie budując jej szkolnictwo i chwałę. To właśnie tacy pedagodzy wychowali pokolenie bohaterów spod znaku Armii Krajowej, działających w Szarych Szeregach, Kedywie i biorących udział operacji „Burza”.
***
2027 – Rok Stanisława Bytnara
Przypadające w 2027 r. 130-lecie urodzin Stanisława Bytnara może być okazją do upamiętnienia tej ważnej dla polskiej oświaty i dla ZNP postaci. Warto rozważyć ustanowienie 2027 r. w Związku Nauczycielstwa Polskiego Rokiem Stanisława Bytnara. Ten legionista i wybitny pedagog z pewnością zasłużył na uznanie jako obywatel, żołnierz, a także nauczyciel.
Dr Piotr Wierzbicki jest nauczycielem Zespołu Placówek Resocjalizacyjno-Socjoterapeutycznych w Krakowie oraz pracownikiem Muzeum Armii Krajowej im. Gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie, współautorem wystawy stałej w tej placówce, Jest także przewodniczącym Komisji Historii i Promocji Oddziału ZNP Kraków-Śródmieście. W 2025 r. był jednym z kuratorów wystawy „Rzeczpospolite partyzanckie – enklawy wolności” w Krakowie. Autor wielu artykułów i wystaw poświęconych historii ZNP oraz tradycjom niepodległościowym Związku.
Bibliografia
>> J. Cisek, E. Kozłowska, Ł. Wieczorek „Słownik Legionistów Polskich 1914-1918”, Kraków 2022, 2023
>> J. Musiałek „Rok 1914. Przyczynek do dziejów Brygady Jóżefa Piłsudskiego”, Kraków 1915
>> M. Opałek „Ze wspomnień bibliofila”, Wrocław 1960
>> M. Opałek „W służbie idei Legionów”, Legionista Polski, Kalendarz Naczelnego Komitetu Narodowego na 1916 r., Kraków 1915
>> B. Wachowicz „Bohaterki Walczącej Warszawy”, Warszawa 2014
>> J. Borkowski „Bytnar Stanisław >>Mściwój<< (1897-1945)”, Internetowy Słownik Ziemi Koneckiej
>> O. Dziechciarz „Relacje uczestników bitwy pod Krzywopłotami i Załężem”, „Przegląd Olkuski”, 12 listopada 2018
Gdy runęły kordony. Opowieść o Karolu Makuchu – legioniście, związkowcu, nauczycielu