Znamy projekty podstaw programowych dla szkół ponadpodstawowych przygotowane przez ekspertów Instytutu Badań Edukacyjnych – Państwowego Instytutu badawczego. Nowe podstawy – w ramach reformy „Kompas Jutra” – mają zacząć obowiązywać w klasach pierwszych liceów, techników i szkół branżowych I stopnia już we wrześniu 2026 r. Co czeka uczniów i nauczycieli? Nowości jest sporo – jedną z nich jest przyjęcie koncepcji, że pierwszy rok kształcenia w szkole ponadpodstawowej jest tzw. rokiem bazowym.
Jak tłumaczą eksperci IBE, projekty podstaw programowych przygotowano w taki sposób, by zapewniały one kontynuację kształcenia i były spójne z nowymi podstawami programowymi dla szkoły podstawowej. Pierwszy rok kształcenia we wszystkich typach szkoły ponadpodstawowej będzie tzw. rokiem bazowym. Chodzi o to, aby absolwent szkoły podstawowej, który kontynuuje naukę zyskał jeszcze jeden rok kształcenia ogólnego. Dopiero później nastąpi specjalizacja – wybór rozszerzeń lub rozpoczęcie kształcenia zawodowego.
„Pierwszy rok nauki w liceum ogólnokształcącym i technikum, zwany dalej >>rokiem bazowym<<, stanowi pomost między II a III etapem edukacyjnym. W tym czasie szkoła w szczególności wspiera uczniów w pogłębianiu i porządkowaniu wiedzy oraz umiejętności zdobytych w szkole podstawowej, w rozwijaniu kompetencji fundamentalnych oraz w kształtowaniu sposobów uczenia się adekwatnych do nowych wymagań i rosnącej samodzielności” – czytamy w projekcie podstawy programowej kształcenia ogólnego.
>> Projekty podstaw programowych można znaleźć tutaj:
https://ibe.edu.pl/pl/projekty-podstaw-programowych-dla-szkol-ponadpodstawowych
Jak podkreślono, służy temu wyodrębnienie w podstawie programowej poszczególnych przedmiotów nauczanych w pierwszym roku nauki, z wyjątkiem języka obcego nowożytnego i przedmiotów realizowanych w wymiarze jednej godziny w ramach całego III etapu edukacyjnego, treści nauczania – wymagań szczegółowych dotyczących wiedzy i umiejętności realizowanych w roku bazowym. W tym czasie uczeń ma nabywać podstawową wiedzę i kluczowe umiejętności przedmiotowe, niezbędne do kontynuacji uczenia się w kolejnych latach kształcenia, w tym w zakresie rozszerzonym.
„W roku bazowym uczniowie zapoznają się ze specyficznymi dla przedmiotu sposobami rozwiązywania problemów oraz nabierają biegłości w posługiwaniu się językiem i metodami badawczymi właściwymi dla przedmiotu, umożliwiającymi samodzielną analizę i interpretację zjawisk” – wskazano w projekcie.
Jak czytamy, „pierwszy rok nauki to czas dla ucznia na rozpoznanie własnych zainteresowań, uzdolnień i potrzeb edukacyjnych. Sprzyja wzmacnianiu motywacji ucznia, sprawczości oraz odpowiedzialności za własny rozwój. Przygotowuje tym samym do bardziej świadomego wyboru przedmiotów, których uczeń uczy się w kolejnych latach w zakresie rozszerzonym”. Rok bazowy stanowi także szansę na wyrównywanie ewentualnych różnic.
Autorzy projektów podstaw nie ukrywają, że wprowadzenie roku bazowego jest próbą wypełnienia pewnej luki, która powstała po likwidacji gimnazjów. Okres nauki ogólnej uległ wówczas skróceniu do ośmiu lat, co przełożyło się na obniżenie kompetencji fundamentalnych 15-latków widoczne w badaniach PISA 2022 i PISA 2025. Rozwiązania podobne do roku bazowego funkcjonują w szkołach średnich m.in. w Estonii, Irlandii, czy Australii.
Co z tym kanonem lektur? Wiemy już co proponują autorzy projektu podstawy programowej
Po roku bazowym uczeń będzie realizować – tak jak obecnie – część przedmiotów w wymiarze rozszerzonym. Nie zmieni się wymiar godzinowy przedmiotów rozszerzonych, ani ich lista (każde rozszerzenie to minimum 6 godzin). Zmieni się natomiast lista przedmiotów do wyboru dyrektora z czterech do 13.
Przedmiot do wyboru dyrektora będzie realizowany w wymiarze dwóch godzin w cyklu kształcenia, z czego jedna godzina – w roku bazowym. Na liście 13 przedmiotów znalazły się następujące:
>> Analiza i modelowanie danych
>> Astronomia
>> Bezzałogowe statki powietrzne
>> Filozofia – podstawowy
>> Historia sztuki
>> Język łaciński i kultura antyczna – podstawowy
>> Muzyka
>> Sztuki wizualne
>> Technologie przełomowe
>> Wiedza o mediach
>> Wstęp do rozumowań matematycznych
W szkole ponadpodstawowej będzie można realizować także przedmioty autorskie – na podstawie programu nauczania przegotowanego przez nauczycieli.
Do przygotowania projektów podstaw dla liceum, technikum i szkoły branżowej zaangażowano ponad 290 ekspertów pracujących w 30 zespołach liczących od 10 do 17 członków. Eksperci zostali wyłonieni w specjalnym naborze, a zespoły zostały tak zorganizowane, aby byli w nim zarówno przedstawiciele środowiska akademickiego, jak i czynni nauczyciele.
Przyjęto założenie, że nauczyciele praktycy muszą stanowić co najmniej 50 proc. członków każdego zespołu. Pierwsza wersja projektów była poddana recenzjom wykonanym przez grupę nauczycieli praktyków, którzy mieli m.in. ocenić, czy proponowane koncepcje są możliwe do realizacji w realiach szkolnych. Opublikowane właśnie projekty to druga wersja, już po uwagach recenzentów.
Punktem wyjścia przy tworzeniu projektów podstaw był Profil absolwenta szkoły ponadpodstawowej, stworzony wcześniej w IBE. Przygotowano w sumie blisko 90 projektów podstaw dla różnych przedmiotów nauczanych w szkołach ponadpodstawowych. Podobnie jak w przypadku szkoły podstawowej uczniowie będą realizować doświadczenia edukacyjne – to nowość w podstawach dla liceów i techników. Zakres wymagań szczegółowych skonstruowano w taki sposób, by ich realizacja zajmowała nie więcej niż 50 proc. czasu przeznaczonego na zajęciu z danego przedmiotu. Pozostały czas nauczyciele będą mogli wykorzystać m.in. na pogłębienie niektórych tematów lub na realizację wymagań fakultatywnych.
Nowością jest wzmocnienie funkcji wychowawczej szkoły ponadpodstawowej. Wprowadzono 13 zagadnień, które mają być obowiązkowo realizowane podczas zajęć z wychowawcą (godziny wychowawczej). Oto one:
1) kształtowanie samoświadomości, w tym refleksji nad tożsamością i przekonaniami;
2) pogłębianie refleksji etycznej, kształtowanie systemu wartości i światopoglądu oraz przygotowanie do dokonywania wyborów etycznych;
3) rozwijanie kompetencji osobistych, w szczególności dbania o siebie i kierowania sobą;
4) rozwijanie kompetencji społecznych, w szczególności współpracy i dbania o innych;
5) nawiązywanie i podtrzymywanie relacji interpersonalnych;
6) przygotowanie do odpowiedzialnego pełnienia ról rodzinnych, społecznych i zawodowych;
7) kształtowanie postawy szacunku wobec różnorodności oraz przygotowanie do funkcjonowania w zróżnicowanym społeczeństwie;
8) rozwijanie postaw obywatelskich, w tym gotowości do aktywnego uczestnictwa w życiu wspólnoty szkolnej, lokalnej, narodowej, europejskiej i globalnej;
9) przygotowanie do planowania dalszego uczenia się i drogi zawodowej, funkcjonowania na zmieniającym się rynku pracy oraz uczenia się przez całe życie;
10) rozwijanie krytycznego myślenia, w tym analizy informacji, rozpoznawania manipulacji i dezinformacji oraz odpowiedzialnego korzystania z mediów i technologii cyfrowych;
11) rozpoznawanie zachowań ryzykownych, w tym w przestrzeni cyfrowej, oraz kształtowanie umiejętności podejmowania świadomych i odpowiedzialnych decyzji;
12) bezpieczne zachowanie się w sytuacjach zagrożeń występujących w czasie pokoju i w czasie wojny;
13) udzielanie pierwszej pomocy.
Co dalej z projektami? IBE-PIB zorganizuje webinary dla nauczycieli, podczas których poinformuje o założeniach podstaw dla poszczególnych przedmiotów. Ostateczna decyzja ws. kształtu nowych podstaw będzie należeć do Ministerstwa Edukacji Narodowej. Jeśli zapowiedzi MEN ws. wdrażania drugiego etapu „Kompasu Jutra” okażą się aktualne, to rozporządzenia dotyczące nowych podstaw zostaną opublikowane prawdopodobnie w pierwszych tygodniach 2027 r. Czasu na przygotowanie się do zmian nie będzie wiele…
(DK, GN)
Fot. IStock / AI