26 października przypada Dzień Pamięci o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. TON to kryptonim, którego używał Związek Nauczycielstwa Polskiego działający w podziemiu w okresie II wojny światowej. Dlaczego Dzień Pamięci jest obchodzony 26 października? Bo w tym dniu, w 1939 r., podczas zebrania w mieszkaniu prezesa ZNP Zygmunta Nowickiego zapadła decyzja o przejściu Związku Nauczycielstwa Polskiego do konspiracyjnej działalności właśnie pod nazwą Tajna Organizacja Nauczycielska (TON).
Dzień Pamięci o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej został ustanowiony specjalną uchwałą 15 września ub.r. przez sekretariat Zarządu Głównego ZNP. Święto upamiętnia wydarzenia sprzed 87 lat, jest też wyrazem hołdu dla nauczycielek i nauczycieli Tajnego Nauczania w okresie okupacji hitlerowskiej i sowieckiej.
Co warte podkreślenia, a często jest przemilczane, Tajna Organizacja Nauczycielska mogła objąć swoim zasięgiem niemalże cały obszar okupowanej Polski w przedwojennych granicach dzięki silnym strukturom Związku Nauczycielstwa Polskiego, który był w okresie II RP największą organizacją nauczycielską, zrzeszającą zdecydowaną większość nauczycieli.
Już w pierwszych tygodniach okupacji niemieckiej – 26 października 1939 r. – Związek wznowił działalność w warunkach konspiracji, pod nazwą Tajna Organizacja Nauczycielska.Na czele TON stanęła tzw. Centralna Piątka złożona z członków Prezydium ZG ZNP w składzie: Zygmunt Nowicki (prezes ZNP) oraz Czesław Wycech, Wacław Tułodziecki, Kazimierz Maj i Teofil Wojeński.
Związek rozpoczął tajne nauczanie, które było ważną formą walki z najeźdźcami. Stawką było przetrwanie narodu polskiego, ocalenie polskiej edukacji i kultury przed degradacją. Ale – jak podkreślano w dokumentach TON – była to również „walka demokracji z faszyzmem”.
Dlaczego tajne nauczanie miało tak doniosłe znaczenie?
Okupant niemiecki zdelegalizował wszystkie polskie organizacje działające przed wojną oraz zlikwidował polskie szkoły średnie i wyższe. W placówkach, które mogły działać, wprowadzono okrojony i zniekształcony program, którego celem było „ogłupienie młodego pokolenia, splugawienie dziejów i kultury narodu” (z odezwy TON, 1942 r.).
Degradacja szkoły powszechnej, w połączeniu z eksterminacją polskiej inteligencji, miała na celu pozbawienie narodu elit i warstwy przywódczej. Polscy nauczyciele w odpowiedzi na działania okupantów zorganizowali tajne kształcenie na poziomie szkoły powszechnej, gimnazjum, liceum, a nawet na poziomie akademickim.
Tajna Organizacja Nauczycielska była jednym z filarów Polskiego Państwa Podziemnego – to na strukturach TON (w praktyce strukturach ZNP) zbudowano w okupowanym kraju sieć podziemnych komisji oświaty i kultury. Członek tzw. Centralnej Piątki TON Czesław Wycech był od grudnia 1940 r. dyrektorem Departamentu Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj.
Za prowadzenie tajnego nauczania polscy nauczyciele płacili straszliwą cenę – aresztowani, ginęli w katowaniach gestapo, w egzekucjach, obozach koncentracyjnych.
– Związek Nauczycielstwa Polskiego zapisał chwalebną kartę podczas II wojny światowej, kiedy przeszedł do działalności podziemnej pod kryptonimem Tajna Organizacja Nauczycielska. Wiele tysięcy nauczycieli tajnego nauczania zginęło, broniąc polskiej edukacji i ucząc młode pokolenia podczas okupacji. Tajna Organizacja Nauczycielska stanowi ewenement na skalę światową. Jesteśmy dumni z Nauczycieli i Nauczycielek prowadzących z narażeniem życia tajne nauczanie dzieci i młodzieży w czasie II wojny światowej! – przypomina prezes ZNP Sławomir Broniarz.
– Tajna Organizacja Nauczycielska działała nie tylko na ziemiach polskich okupowanych przez III Rzeszę, ale także w warunkach okupacji sowieckiej, na ziemiach zagarniętych przez Sowietów po 17 września 1939 r. TON swymi działaniami objęła w miarę możliwości cały obszar II RP a w największym wymiarze tereny Generalnego Gubernatorstwa. Warto zaznaczyć, że powstały okręgi TON lwowski, wileński i białostocki – pisze w „Głosie Nauczycielskim” dr Piotr Wierzbicki, historyk. – Lata 1939-1940 to proces kształtowania struktur tajnego nauczania jednak dynamizacja pracy nastąpiła w latach 1941-1942. Pod koniec 1941 r. zalecono tworzenie tajnych klas I i II gimnazjum przy szkołach powszechnych.
Nauczyciele ZNP/TON często łączyli udział w tajnym nauczaniu z działalnością w konspiracyjnym Wojsku Polskim – byli żołnierzami Związku Walki Zbrojnej / Armii Krajowej. Z kolei uczniowie tajnego nauczania z najstarszych klas byli bardzo często członkami np. szarych Szeregów.
Nauczyciele TON prowadzili również kształcenie w tajnych podchorążówkach AK.
Struktury Tajnej Organizacji Nauczycielskiej najpełniej rozwinęły się w 1942 r. Natomiast czas największej aktywności TON-u to lata 1943-1945. Oprócz prowadzenia tajnego nauczania organizacja prowadziła również działalność socjalną i samopomoc koleżeńską, wspierając rodziny nauczycieli, którzy zginęli z rąk Niemców lub zostali deportowani do obozów koncentracyjnych. TON posiadała własne tajne wydawnictwo – Towarzystwo Wydawnicze „Załoga” (1944). Był to konspiracyjny kryptonim Naszej Księgarni.
W lutym 1945 r. Prezydium TON zdecydowało o ujawnieniu struktur i przejściu do działalności ponownie pod nazwą Związek Nauczycielstwa Polskiego. Dorobek TON i nauczycieli tajnego nauczania jest trudny do przecenienia – udało się uratować przed faktyczną likwidacją przez okupantów polski system edukacji. Tysiące absolwentów i uczniów objętych tajnym nauczaniem mogło po wojnie kontynuować w sposób płynny kształcenie już w oficjalnym systemie szkolnictwa i uczelni wyższych. To nauczyciele TON powoływali do życia szkoły i uczelnie, a organizacja zapewniła także obsadę kadrową dla odradzającej się po wojnie oświaty.
Wielu nauczycieli TON nie doczekało końca wojny – ginęli w katowniach gestapo, egzekucjach i obozach koncentracyjnym. Jednym z najbardziej z znanych był Maria Batko, nauczyciel gimnazjalny z Chorzowa, aresztowany w Krakowie, kiedy szedł uczyć na tajnych kompletach. Zginął w KL Auschwitz w bunkrze głodowym po tym, jak podczas tzw. wybiórki sam zgłosił się na śmierć, ratując nastoletniego więźnia.
W czasie wojny zgiął także prezes ZNP, członek Centralnej Piątki TON, Zygmunt Nowicki. Poniósł śmierć w ostatnich dniach Powstania Warszawskiego, kiedy to Niemcy zbombardowali schron przy pl. Wilsona, w którym przebywał prezes Nowicki.
Bohaterowie TON zasługują na naszą pamięć, wdzięczność i refleksję o ich dokonaniach. Cześć Bohaterom!
***
26 października br. odbyła się w Oddziale ZNP Kraków – Śródmieście uroczystość otwarcia Izby Pamięci Nauczycieli Tajnego Nauczania 1939-1945.
>> Więcej o TON:
>> Więcej o historii ZNP:
https://glos.pl/tag/nasza-historia
(GN)
Fot. Studio GN / wykorzystano narzędzia AI
W niedzielę 26 października obchodzimy Dzień Pamięci o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej
„Dziejową misję Polski wypełnimy”. 85. rocznica utworzenia Tajnej Organizacji Nauczycielskiej – TON
TVP Historia pokaże film „Indeks i karabin” o tajnym nauczaniu i TON (podziemny kryptonim ZNP)